T.C. ENERJİ  VE TABİİ  KAYNAKLAR  BAKANLIĞI - EÜAŞ                              

HEAŞ - HAMİTABAT  ELEKTRİK  ÜRETİM  VE TİC. A.Ş.

GENEL MÜDÜRLÜĞÜ 

(  HAMİTABAT  DOĞAL  GAZ  KOMBİNE  ÇEVRİM  SANTRALI - 1200 MW  )

HEAŞ   - GTA2  ÜNİTESİ   STEP – UP  TRANSFORMATÖRÜ

 ( 10.5 / 400 kV  - 125 MVA )

400 kV  BUŞİNG  ARIZASI  VE  YAPILAN  ÇALIŞMALAR

18.11.2008 Tarihinde saat 18.30 sularında A2 Gaz türbini A2 BAT 01 no’lu step-up transformatörü, C faz buşinginde bir patlama olmuş ve aşağıdaki yazı devamındaki  fotoğraflarda görülen şekliyle bir hasar meydana gelmiştir. Santralımızdaki tüm transformatörlerin, periyodik testleri ve bakımları yapılmaktadır. Bu transformatörün de bakımı ve testleri çok yakın bir süre önce yapılmıştı. Ayrıca termal kamera ile sürekli kontrollar yapılmaktadır. Meydana gelen hasar Dünya literatüründe araştırıldığı şekli ile, yaşanabilen, karşılaşılabilen olağan bir arıza olduğu tesbit edildi. Meydana gelen patlamada,  buşing’in dış kısmı ve transformatör kazanı içerisindeki porselen bölüm tamamen parçalanarak etrafındaki ve ana sargılar etrafındaki izolasyon malzemelerini de kısmen hasarlamıştır. Santralımızda, kuruluştan bu yana ilk defa yaşanan bu olay sonrası, yaptığımız çalışmaları, tüm ilgili meslektaşlarımızla paylaşmaktan mutluluk duyarız. Amacımız, gerektiğinde bilgi ve tecrübelerimizi ilgilenenlere aktarmak, örnek ve faydalı olmaktır. Aşağıda, yapılan çalışmaya ait, yaşanan pek çok enstantaneden birkaçı ve bazı kısa açıklamalar bulunmaktadır.

Hemen arıza sonrasında, Türkiye de imalat yapan Transformatör firmaları ile yapılan görüşmelerde, parçalanan izolasyon malzemelerinin ve diğer parçaların kısa sürede imalatının mümkün olmadığı, ancak yapılacak kalıp çalışmaları sonunda imalat yapılabileceği, bu çalışmaların 4-5 ay süreceği, ayrıca sahada değil ancak atölye ortamında yapılabileceği ifade edildi. Ülkemizde, transformatör izolasyon malzemeleri üreten ve ihracat yapan firma tarafından, bu konuda yapacakları çalışma hakkında, GTA2’ Step-up trafosu için özel bir çalışma ve imalat olacağı ve uzun zaman alacağı ifade edildi. Ancak izolasyon  presbantları ve yapıştırıcı verebileceklerini  söylediler.  Biz  bu  malzemeleri  aldık ve kendimiz şekillendirerek imal ettik.

Almanya daki İmalatçı firmanın  bu konuda yapabileceği herhangi bir şey yoktu, çünkü onlara göre transformatöre,  atölye ortamında işlem yapılması gerekiyordu. Maliyetini tahmin edin.!

Bizler, HEAŞ personeli olarak, birçok malzemeyi yurt dışından temin etmek yerine,   “Biz bu işi yaparız” mantığı ile vakit kaybetmeden izolasyon presbantlarını şekillendirip ve diğer fiber civataları ve bazı özel parçaları  kendi atölyemizde imal ederek, sahada veya atölyemizde   işlemlere başladık, gece gündüz devam ettik.  Tüm hasarlı parçaları onardık, yenilerini, yeni şekillerde imal ederek tek tek yerlerine monte edip   buşing’in montajını da yaparak Transformatörü devreye aldık.

Bu arada, TEİAŞ test ekiplerini sahaya çağırdık, adım adım test sonuçlarını, laboratuar sonuçlarını değerlendirip, sürekli olarak gece gündüz çalışmalarımızı sürdürdük. Sonuçlandırdık.. Sonuç :  Fevkalade iyi, gurur ve cesaret vericidir .

Arızanın meydana geldiği andan itibaren emek verip, en kısa sürede, Ünite step-up transformatörünün  devreye alınmasını sağlayan ve özellikle bizzat işe yön veren, bizleri cesaretlendirerek, bizzat,  bir teknisyen gibi çalışıp, emek sarf edip  hasarlanan parçaların yerli imalatını atölyemiz ortamında yaptırıp, uzman yabancı firmalara rağmen, tamamen yerli imkanlarla  başarı ile montajı ve devreye alınmasını sağlayan, başta Genel Müdürümüz Sayın, Abdürrezzak KATIRCIOĞLU ve  HEAŞ - Elektrik Bakım Ünitesinin tecrübeli - başarılı mühendis ve çalışanlarına, diğer emeği geçenlere teşekkür ederiz.

GT A2 Gaz Türbin Güç Transformatörü BuŞing Arızası Çalışmaları  :

18.11.2008 tarihinde saat 18:30 civarında A2 BAT 01 Güç transformatörü B faz buşing’i arızası haberi alınınca, elektrik  bakım personeli tarafından  patlamanın olduğu işletme sahasında, ilk önce güvenlik tedbirleri  alındı. Transformatörün 380kV kesicisi, grup ayrıcısı ve hat ayrıcısı açtırılıp, transformatör tarafı topraklandı transformatör  tam emniyete alındı.

 Buşing patlamasıyla meydana gelen arıza sonucu oluşan alarmlar ( sargı sıcaklığı alarmı, yağ sıcaklığı alarmı, press-reliev alarmı, bucholz alarmı diferansiyel röle alarmı ) kontrol edildi, durum değerlendirilmesi yapıldı. Arızanın büyük olabileceği düşünülüp, bucholz rölesinin gazının yanıcı olup olmadığı kontrol edildi. Rezerve tankının vanaları kapatıldı, müdahalelere devam edildi.

Önce hasarlı buşing yerinden söküldü, Transformatör kazanı buşing monte edilen  hasarlı bölümü ve yağ üzerine toplanan tüm izolasyon malzemeleri toplandı, temizlendi. Parçalanmış izolasyon malzemeleri tek tek şekil belirlemek amacıyla bir araya getirildi. Bu arada patlama meydana gelen busing’in (Heafely Marka, Cot D0214 TEC 137, 420-243/630-1425kV 400A ) ambarımızda bir adet yedek buşing olduğu  biliniyordu, tekrar  kontrol edildi.

Hasarlanan C fazı - 400 kV buşing dış görüntüleri

Önce hasarlı buşing yerinden söküldü, Transformatör kazanı içerisinde bulunan  hasarlı bölümü ve yağ üzerine toplanan tüm izolasyon malzemeleri toplandı, temizlendi.

Buşing’in Transformatör kazanı içindeki, hasarlı bölümün görüntüleri

Yapılan kontrollar ile birlikte tüm hasarlanmış, parçalanmış izolasyon malzemeleri, seramik parçaları temizlendi. Hasar tesbiti yapıldı.

19.11.2008 tarihinde transformatörlerin rutin  testlerini yapan TEİAŞ test ekibi, santralimize geldi.

Ön bilgi amaçlı transformatör, gelen ekip tarafından test edildi. Elde edilen test sonuçları yorumlanarak hasarın ana sargıları hasarlayacak kadar büyük olmadığı konusunda fikir birliğine varıldı.

Tekrar yağ seviyesi düşürülerek sargılar ve izolasyonları kontrol edildi. Transformatörden yağ örneği alınarak test için Adapazarı test laboratuarına gönderildi. Sürekli olarak yağ temizleme ve kurutma işlemlerine devam edildi.

Transformatör yağı, tank seviyesini düşürmek  amacıyla  bir miktarı seyyar tanka  alındı.

Transformatörün içine düşen busing parçaları ve içine düşen izolasyon parçaları temizlendi.

Yedek parça ve izolasyon malzemesi temini için Areva firması ile irtibat kuruldu. 20.11.2008 tarihinde malzeme temini için Gebze Areva fabrikasına gidildi. Ana iletkenin izolasyonu için ve izolasyon parçalarını sabitlemek için uzun özel  fiber cıvatalar  alındı. İzmit YÜRVAŞ Firmasından Transformatör içi izolasyon presbantları ve yapıştırıcı da temin edilerek, malzemeler santralimize getirildi

Malzeme hazırlıkları tamamlandı. Hasarlanan izolasyon malzemelerinin tek tek kağıt kalıpları yapılarak fiziki şekilleri kopyalandı,  maketler  yapılarak  imalat  şekilleri  üzerinde  tartışmalar  yapıldı.

Trafonun içinde parçalanan izolasyon elemanlarının yapılmasına başlandı. Busing’in girdiği bujinin etrafında duran izolasyon malzemesinin kalıbı yapılarak bu kalıba göre izolasyon malzemesi kesildi. Maket ve gerçek parçalara göre yapıştırılarak şekil verildi

HEAŞ Elektrik Bakım personeli ile, hep birlikte işe girip, birlikte çalışıldı.

Modelleme, kesim  ve  şekillendirme – imalat   işlemlerini  bizzat  Genel Müdür’ümüz Sayın,  Abdürrezzak KATIRCIOĞLU   başlattı, tasarladı ve yürüttü böylece ilk defa yerli imalat sahada gerçekleştirilecekti.

Transformatöre ait,  yerli izolasyon malzemesinin, sahada, atölyemizde imalatı gerçekleştirildi.

Test sonuçu elde edilen değerlere ve yapılan incelemelere göre, oluşan hasarın, çevre izolasyonları hariç, güç transformatörünün sargılarına zarar vermediği  tespit edildi. Ancak yağ test sonuçları alınarak, yağda yanıcı gazların bulunduğu tespit edildi. Yağın tasfiye edilmesine devam edildi. 

Transformatörden alınan yaklaşık 38 ton yağ filtre cihazından (kato) geçirilip temizlendi. Gece transformatör sargılarının nem almaması için yağ tekrar transformatöre geri yüklendi. Ertesi gün transformatörün yağı tekrar alınıp filtre cihazından geçirme işlemine devam edildi. Transformatörün içi iyice temizlendi, kopan fiber izolasyon  bağlantı elemanları yerine atölyemizde imal ettiğimiz fiber saplama ve civatalar yerlerine monte edilip izolasyon parçaları yerlerine tutturuldu.

Trafonun içinde parçalanan izolasyon elemanlarının yapılmasına başlandı. Busing’in girdiği bujinin etrafında duran izolasyon malzemesinin kalıbı yapılarak bu kalıba göre izolasyon malzemesi kesildi. Maket ve gerçek parçalara göre yapıştırılarak şekil verildi .

Kesilen bu malzeme alınan özel tutkal ile üç kat olarak yapıştırılarak kurumaya bırakıldı.

Ertesi gün yapılan izolasyon malzemesi yerine uygun hale getirildi, delikleri işaretlenip delindi. Kontrol edilip testi yapılarak montaj edilebilecek konuma getirildi. Bu parçanın orijinali 1985- BBC – Almanya yapımı dır

24.11.2008 tarihinde çalışma yapılabilmesi için transformatörün yağ seviyesi tekrar düşürüldü. Ana iletkenin izolasyonu yapıldı. Ana iletkenden bujiye lehimlenen potansiyel uç lehimlenerek  transformatör içerisinde bulunan tüm izolasyon parçaları yerleştirildi.

Buşing izolatörü içerisinde bulunan ana iletkenin  ( 380kV ) bandajı, izolasyonu hassasiyet ve dikkatle yapıldı

GTA1 güç transformatörü de enerjisiz bırakılarak ambardaki yedek buşing yerine montajı yapıldı.

Açık olan menhol kapakları kapatılarak tankta bulunan yağ transformatöre basılıp tesviye işlemine devam edildi. Ertesi gün depomuzdan 20 varil yeni transformatör yağı alınarak tanka ilave edildi. Transformatörün yağ seviyesi tamamlanıp havaları alınarak dinlenmeye bırakıldı

27.11.2008 tarihinde trafodan test için yağ örneği alındı. Alınan yağ numunesi test için Adapazarı test laboratuarına gönderildi. Sonuç ,çok iyi, trafo devreye alınabilir durumda idi.

30.11.2008 tarihinde transformatör tekrar test ekipleri tarafından tekrar yerinde test edildi. Elde edilen test sonuçlar transformatörün normal durumda olduğunu göstermekteydi. Bu arada Adapazarı test laboratuarından gelen yağ test sonuçları; transformatör yağındaki yanıcı gaz oranlarının düştüğünü ve kabul edilebilir oran seviyesinde olduğunu göstermekteydi. Bu veriler doğrultusunda transformatöre enerji verilerek termal kamera ile sıcaklıkları ölçüldü. Daha sonra gaz tribün A2 start edilerek güç transformatörü yüklendi. Tekrar belli aralıklarla termal kamera ile sıcaklık ölçümleri yapıldı.

Yapılan ölçümler neticesinde elde edilen değerlerin normal olduğu görüldü, ve transformatör santralimiz işletme servisine teslim edildi, Ünite devreye alınarak elektrik enerjisi üretimine devam edildi.       

SONUÇ : 

Bu çalışma, bilgi ve cesaret ile ortaya çıkan bir başarıdır, Türkiye’de çok nadiren, beklide bu ölçekte bir ilk olarak saha şartlarında yapılan, övgüye layık, önemli bir  çalışmadır. 

Parasal değeri 400 - 500.000.- TL dir. Ancak, en önemlisi, bir cesaret, mühendislik, ustalık ve sanatkarlık  eseridir.

Emeği geçen, çalışan, fedakar personelimizi tebrik ediyorum.

                               Abdürrezzak KATIRCIOĞLU

                                                                                                                                 Elektrik Yüksek Mühendisi

                                                                                                                                     HEAŞ Yön.Kur.Başkanı

                         Genel Müdür